WIZYTY W BUNKRACH - CZYLI SKĄD TEN ŻELBET? CZ.2

13 kwi 2017
5 minut(y) czytania

Po omówieniu w poprzedniej części tematyki pochodzenia żelbetu i słowa bunkier należy przejść do części zasadniczej: opisu bunkrów, które odwiedziłam.

W tej części opisze Kwaterę Główną Wojsk Lądowych w Mamerkach.

MAMERKI

Mamerki (niem. Mauerwald) – stanowisko dowodzenia Naczelnego Dowództwa Wojsk Lądowych (OKH) w Mamerkach kryptonim „Anna” (OKH – Skrót od niem. Oberkommando des Heeres – Dowództwo Wojsk Lądowych).

Kwatera w Mamerkach – "Anna" podzielona była na trzy strefy "Fritz" ("Fritz" od Fryderyka II Hohenzollerna), "Quelle" - "Źródło" oraz "Brigitten-Stadt" - czyli "Miasto Brygidy". Na terenie kwatery w Mamerkach znajdowało się około 140 obiektów o konstrukcji trwałej, w tym schrony typu ciężkiego (zachowane), schrony o odporności typu „B”, obiekty murowane z cegły oraz około 80 baraków drewnianych. Kwatera w Mamerkach była siedzibą Sztabu Generalnego (OKH) od końca czerwca 1941 do grudnia 1944. W okresie od 16 lipca 1942 do 1 listopada 1942 i od 17 lutego 1943 do 13 marca 1943 kwatera czasowo przeniesiona została do Winnicy na Ukrainie. W roku 1943 po zbombardowaniu Peenemünde kwatera została częściowo rozśrodkowana do koszar w Giżycku (obecnie ul. Moniuszki) i Węgorzewa (hotele). W tym czasie rozpoczęto budowę wzmocnionych schronów.

W kwaterze mieszkało około 1500 oficerów i żołnierzy, w tym ok. 40 generałów. Komendantem kwatery był gen. Walter von Gündel. Na terenie kwatery był dworzec kolejowy, a ulice miały swoje nazwy. Komunikację ze światem zewnętrznym zapewniał transport kolejowy (pociągi kurierskie codziennie docierały tu z Berlina poprzez Wilczy Szaniec) oraz lotniczy. Generałowie korzystali z samolotów startujących z lotniska Kętrzyn-Wilamowo. Ogólna powierzchnia kwatery wynosiła około 250 ha.

Budowę kwatery w Mamerkach prowadzono równolegle z kwaterą główną Hitlera w Wilczym Szańcu przykrywką firmy Chemische Werke „Askania”. Kwaterę budowała Organizacja Todt. W pierwszym etapie jej budowy wykorzystano robotników zatrudnionych przy budowie Kanału Mazurskiego oraz gotową infrastrukturę techniczną do produkcji betonu. Robotnicy Organizacji Todt skoszarowani byli w okolicach Węgielsztyna i Radziejach. Kwaterę budowała też duża firma budowlana Simensa. Ze względu na utrzymanie tajemnicy robotnicy na jednej budowie pracowali po kilka miesięcy. Wszystkie obiekty na terenie Mamerek posiadały instalacje: elektryczną, telefoniczną, wodno-kanalizacyjną i centralnego ogrzewania. Schrony typu ciężkiego posiadały standardowy system wentylacji z filtrami na wypadek ataku gazowego.

Strefa "Quelle" - Strefa I

Strefa "Quelle" (Źródło) była siedzibą głównie Generalnego Kwatermistrzostwa (OKH). Na terenie tej strefy były 63 obiekty budowlane, w tym dwa schrony typu ciężkiego. Schron tego typu użytkowany był przez gen. Urlicha Lissa – szefa Oddziału Obce Armie "Zachód". Dalej na północ znajduje się schron tego samego typu gen Eduarda Wagnera – generalnego kwatermistrza OKH.

Bez wiedzy Hitlera 25 czerwca 1942 odbyła się tu narada u głównego kwatermistrza (OKH) gen. E. Wagnera w sprawie wykorzystania na froncie rosyjskich ochotników i jeńców z Armii Czerwonej.

Strefa "Fritz" - Strefa II

24 czerwca 1941 mieszkał tu feldmarszałek Walther von Brauchitsch usunięty ze stanowiska 19 grudnia 1941 za klęskę pod Moskwą. Wówczas Hitler objął dowództwo bezpośrednie nad wojskami lądowymi.

W ramach pionów pracujących na rzecz Sztabu Generalnego (OKH) w strefie „Fritz” znajdowały się:

Szef Sztabu Generalnego (OKH)
Szef Wydziału Operacyjnego
I Zastępca Szefa Wydziału Operacyjnego
Szef Wydziału Organizacyjnego
Szef Wydziału Łączności
Szef Wydziału Transportu
Oddział XII "Obce Armie Wschód" (niem. Fremde Heere Ost):
Oddział Attachatów Wojskowych
Zarząd Personalny (OKH)
Przedstawicielstwa poszczególnych rodzajów wojsk: piechoty, artylerii, inżynieryjnych, chemicznych, lotnictwa i marynarki wojennej (komandor Conradi). Generałowie reprezentujący wymienione specjalności mieli tu swoje sztaby robocze.

Na terenie strefy „Fritz” miał swoją siedzibę komendant kwatery w Mamerkach gen. Walter von Gündel. Gündel zajmował część budynku w kształcie podkowy, usytuowanego przy ul. Bukowej. Ulica ta odchodziła w prawo od ul. Dworcowej i biegła do niej równolegle, także do stacji kolejowej. W budynku tym znajdowało się kasyno i pomieszczenia dla kartografów.

Strefa "Miasto Brygidy" - strefa III

Na terenie tej strefy znajdowały się: najważniejsze w czasie II wojny Centrum Łączności – obecnie Muzeum II Wojny Światowej, budynek poczty, służby pomocnicze łączności, służby pomocnicze obsługi sztabu, izba chorych i stołówka obsługi łączności. W pobliżu znajduje się rozpoczęta budowa dużego schronu o wymiarach (w obrysie fundamentów) 75 × 37 m. Na krańcu południowym tej strefy są 2 budynki między innymi kino, w chwili obecnej znajduje się tam Muzeum Tajnej Broni III Rzeszy, replika U-Boota i wystawa związana z Kanałem Mazurskim.

Klejnym ciekawym obiektem na terenie Mazur jest Hochwald.

KWATERA REISCHFÜRERA SS I POLICJI HEINRICHA HIMMLERA W POZEZDRZU - HOCHWALD

Kwatera Himmlera kryptonim „Hochwald” (Wysoki las) – była zlokalizowana w lesie na Mazurach, tuż przy Pozezdrzu, na północny wschód od centrum tej miejscowości. Obok kwatery biegła linia kolejowa Giżycko – Węgorzewo. Położenie przy linii kolejowej ułatwiało dowóz materiałów budowlanych.

Kwaterę „Hochwald”, podobnie jak kwaterę główną Hitlera „Wilczy Szaniec” i kwaterę Naczelnego Dowództwa Wojsk Lądowych (OKH) „Anna”, budowała Organizacja Todta.

Kwatera Heinricha Himmlera była w tych samych okresach użytkowana jak wyżej wymienione, od końca czerwca 1941 do 20 listopada 1944 roku, z przerwą od 16 lipca do 1 listopada 1942 roku i od 17 lutego do 13 marca 1943 roku, gdy Hitler przebywał w następnej kwaterze głównej kryptonim „Wilkołak” we wsi Striżawka, koło Winnicy na Ukrainie. Kwatera znajdowała się na terenie zabezpieczonym wywiadowczo i militarnie dla wszystkich kwater w rejonie Wilczego Szańca. Bezpośrednia ochronę kwatery zabezpieczał batalion policyjny. Kwatera „Hochwald” była maskowana siatkami metalowymi z umocowanymi na nich imitacjami liści z tworzywa.

Kwatera ta jak inne obiekty tego typu położone na Mazurach, miała doskonały system łączności, w tym poprzez kable położone w ziemi. Polecenia i rozkazy przekazywano z kwatery telefonicznie i w formie szyfrowanych depesz. Komunikacja osobowa koleją do kwatery głównej Hitlera mogła odbywać się poprzez Węgorzewo, a dalej linią kolejową do Kętrzyna. Najkrótsza trasa samochodowa z kwatery Himmlera do „Wilczego Szańca” prowadziła przez Sztynort (wówczas siedziba Ribbentropa), skrzyżowanie w Kamionku Wielkim (w prawo przez Pniewo do kwatery (OKH) w Mamerkach), w lewo przez Radzieje (przed Radziejami w prawo droga do kwatery Lammersa) i dalej przez Parcz do „Wilczego Szańca”.

Kwatera „Hochwald”, podobnie jak „Wilczy Szaniec”, otoczona była wokół pasem pól minowych, położonych między zasiekami z drutu kolczastego a dodatkowo od strony zewnętrznej płotem z siatki drucianej. Na terenie kwatery znajdowało się pięć schronów o odporności typu „B”, schron specjalny Heinricha Himmlera położony w części centralnej, dwie wartownie, garaż podziemny i (przypuszczalnie) baraki drewniane. Kwatera chroniona była przez batalion policji.

Duży nacisk kładziono na bezpieczeństwo. Miały je zapewnić schrony o tzw. odporności "B", grubość ich żelbetowych ścian i stropów wynosiła 2 metry. Teren otoczony był pasem pól minowych, odgrodzony płotem z siatki i drutu kolczastego oraz silnie strzeżony. Zakwaterowany był tu batalion policji, który wchodził w skład oddziałów przewidzianych do obrony kwatery Hitlera i OKW (Oberkommando der Wehrmacht) w Gierłoży oraz obserwacji trójkąta Kętrzyn, Węgorzewo, Giżycko. Maskowanie kwatery zapewniał gęsto rosnący las. Maskowanie sztuczne polegało na dostosowaniu obiektów do otaczającego tła przy zastosowaniu środków imitujących przedmioty naturalnego otoczenia, jak siatka druciana, do której umocowane były imitujące liście, pasma tworzywa o kolorze zielonym, żółtym, brązowym. Tworzywo to nie paliło się płomieniem. Siatki byty rozwieszane w ten sposób, aby zatrzeć regularne kontury cienia budowli. Maskowanie naturalne, uzupełnione sztucznym, niewątpliwie zabezpieczało przed wykryciem kwatery z powietrza.

Kwatera ukryta w lesie składała się z 9 obiektów - 5 schronów o dwumetrowej konstrukcji stropu i ścian, niedużego podziemnego garażu, dwóch ceglanych wartowni i schronu specjalnego - Himmlera. Wszystkie schrony o odporności "B" zostały całkowicie zniszczone przez wycofujących się Niemców. Do schronu o odporności "B" o wymiarach zewnętrznych 13,7x10,7m prowadziły dwa wejścia o szerokości 80cm, przez które wchodziło się do śluzy zamykanej podwójnymi pancernymi drzwiami. Wnętrze schronu wypełniały dwa pomieszczenia do pracy zaopatrzone we własny system oświetlenia i wentylacji. Najciekawszym i najlepiej zachowanym obiektem kwatery jest umieszczony centralnie ogromny schron dowódcy SS i Policji Heinricha Himmlera (21,4x19,3m), który w roku 1944 został przebudowany, aby przeciwstawić się rosnącej sile alianckich bomb. Stropy i ściany były podwójne, gdyż pierwotny schron typu "B" o grubości stropów i ścian 2m został obudowany tzw. płaszczem ochronnym, analogicznie jak w kwaterze Hitlera w Gierłoży. W przeciwieństwie do kwatery Hitlera, tutaj nie umieszczono na schronach stanowisk dział przeciwlotniczych i karabinów maszynowych.

Kwatera ta została opuszczona 20 listopada 1944 roku, 24 stycznia 1945 r. saperzy niemieccy wysadzili ją w powietrze.